Geneesheer met een pest-masker (1656). In de ‘bek’ van het masker zitten kruiden die de geur van de kadavers maskeert. De kruiden, waaronder knoflook, hadden echter ook een infectiewerend effect.
In het – overigens zeer teleurstellende – eerste aflevering van The Truth about Food (BBC-productie op Canvas) wordt zonder enige vorm van waarschuwing aangeraden dagelijks vier teentjes rauw knoflook te eten ‘voor een gezonde erectie’. De resultaten bij zeven (!) proefmannen zijn zeer bemoedigend,’ orakelt de offscreenstem. Maar is zoveel rauw knoflook eten echt zo gezond? En wat doet knoflook nu precies met je lichaam?
De historie
Knoflook (Allium sativum) heeft een lange staat van dienst als geneeskruid. Wellicht waren de Summeriërs, die tussen 2600 en 2100 VC de vallei van de Eufraat (het huidige Irak) bevolkten, de eerste gebruikers van medicinaal knoflook. Om ervoor te zorgen dat hun piramidebouwers scherp zouden staan schotelden de Egyptische vorsten ze een dieet van radijs, ui en knoflook voor. Romeinse en Griekse genezers prezen de merites van de ’stinkende roos’. Knoflook werd gebruikt bij luchtweginfecties, zweren en wratten, parasieten… Ook voor het verbeteren van hun prestaties (in bed, in het stadion of op het slagveld) grepen de klassieken naar knoflook.
Uit de bek stinken
In de middeleeuwen en daarna zag men knoflook vooral als bescherming tegen besmettelijke ziekten. De maskers die geneesheren droegen om zich te beschermen tegen de pest ( en de lijkengeur te weren) waren onder meer gevuld met look. Het verhaal gaat dat vier dieven de genadeloze pestepidemie van Toulouse (1630) overleefden dankzij het drinken van appelazijn waarin naast kruiden met veel etherische oliën (rozemarijn en co) ook look getrokken is. In Frankrijk staat dit recept voor deze ontsmettende azijn sindsdien bekend als de le vinaigre des quatre voleurs.
Eind negentiende eeuw ontdekte Louis Pasteur dat knoflook bepaalde schadelijke bacteriën vernietigde en ook Albert Schweizer greep naar knoflookverbindingen in de strijd tegen ameobedysenterie. De Russische soldaten hadden ten tijde van WOII teentjes knoflook in hun zakken zitten waarmee ze hun wonden konden ontsmetten: de Russische peniciline.
Keerzijde
In de twintigste eeuw deed men volop onderzoek naar de effecten van look. Wat men al vermoedde werd daarin bevestigd: het gebruik van knoflook had positieve effecten op de bloedsomploop en wist infecties doeltreffend te bestrijden. Maar er was ook een keerzijde: het (langdurig) gebruik van rauw knoflook in therapeutische dosissen leidde tot bloedarmoede, irritatie van maag- en darmslijmvlies, een slechtere leverwerking enzovoort. Een dosis van vier teentjes rauwe knoflook per dag zoals in de BBC-’reportage’ is wat dat betreft al hoog. Talrijke studies met gefermenteerd knoflook hebben aangetoond dat knoflook onder die vorm wel therapeutisch kan gebruikt worden. Knoflook eten in culinaire dosissen is niet schadelijk, maar werkt ook enkel preventief.
Technische fiche
De belangrijkste werkzame bestanddelen van knoflook zijn
- Olieoplosbare zwavelverbindingen: Alliïne (S-Allylcysteïne sulfoxide), een reukloze stof, die zodra je knoflook plet of snijdt, wordt omgezet in allicine (geeft de typische knoflookreuk). Die uiterst onstabiele stof zet zich al snel om (zeker bij orale inname) tot diallylsulfide (DAS), diallyldisulfide (DADS), diallyltrisulfide (DATS), allylmethyltrisulfide, vinyldithiïnes en ajoene. Die hebben alle een scherpe geur en zijn mogelijk irritatieverwekkend bij hoge doses en daarom therapeutisch minder belangrijk;
- Wateroplosbare zwavelverbindingen: die zijn reukloos en veilig bij hoge doses. Ze ontstaan vooral na fermentatie of rijping van knoflook;
- Bioflavonoiden, onder meer quercitine;
- EO, vitamines, saponinen, enzymes.
Werking op hart- en bloedvaten
De zwavelverbindingen (en bioflavonoïden)
- helpen de bloeddruk te verlagen (gefermenteerde knoflook geeft het beste resultaat);
- verminderen het aaneenklitten van bloedplaatjes onderling en verminderen het verkleven van de bloedplaatjes met de vaatwand (ook op dit punt scoort gefermenteerde knoflook het best);
- werken bloedverdunnend, verminderen de stolbaarheid en viscositeit van het bloed (voorkomen zo trombose en embolie als bloedverdunner)
- verlagen het cholesterol (in de lever wordt de synthese van cholesterol teruggebracht tot zodat het goede cholesterol stijgt en de verhouding LDL/HDL verlaagt; verminderen de omzetting van cholesterol tot het schadelijke oxycholesterol (geldt enkel voor gefermenteerde knoflook) en beperken het vastzetten van oxycholesterol op de vaatwand);
- werken vaatontspannend (wellicht zijn hier de bioflavonoïden verantwoordelijk)
Knoflook is daarom interessant bij de preventie en aanpak van hypertensie; bij arteriosclerose thv de kransslagaders (angor pectoris, dreigend hartinfarct, herstel na hartinfarct, voorkomen nieuw hartinfarct), thv hersenen (cerebrale sclerose met o.a. duizeligheid en geheugenzwakte; voorkomen en nabehandeling van hersenbloeding en –trombose), thv van de netvlies van de ogen (retinitis arteriosclerotica) en perifeer (claudicatio intermittens, koude handen en voeten, gangreen….); bij aambeien, spataderen en flebitis.
(Het effect van knoflook op erectiestoornissen kan je ook terugbrengen op deze werking van knoflook, waarmee ik niet gezegd heb dat knoflook eten erectieproblemen oplost).
Preventief vs. curatief
Vers knoflook en knoflookpreparaten werken zoals gezegd preventief (een dosis van een tot twee teentjes knoflook per dag wordt doorgaans aangeraden voor een preventief effect); een curatieve werking kan je enkel verwachten van gefermenteerde knoflook. Die heeft, zo blijkt nog uit studies, duidelijk een betere invloed op de cholesterolwaarden dan knoflookolie, dat op zijn beurt nog krachtiger is dan knoflookpoeder. De remming van vrije radicalen in het bloed wordt enkel gezien bij gefermenteerde knoflook (rauwe knoflook heeft zelfs een oxiderende werking op het bloed). Gefermenteerde knoflook verhoogt natural killer cel-activiteit met 160 % tov 140 % bij gewone preparaten.
Gefermenteerde knoflook boekt niet alleen betere resultaten bij elke indicatie, het is bovendien geurloos en heeft geen nevenwerkingen.
Gewone knoflookpreparaten hebben bij het opvoeren van de dosis mogelijke nevenwerkingen zoals : irritatie, bloedingen en zweren van het maagdarmkanaal; afname van de goede darmflora ; leverfunctievermindering; anemie en afname van het lichaamsgewicht.
Immuniteit en infecties
Het zijn alweer de zwavelverbindingen die verantwoordelijk zijn voor het infectiewerend en immunitietsbevorderend effect van knoflook. Ze
- verhogen de immuniteit tegen bacteriën schimmels, virussen en parasieten
- werken antiseptisch op de longen (eerder zwak antiseptisch)
- bestrijden darmparasieten
Knoflook is daarom toe te passen bij het voorkomen van grippale infecties en verkoudheden; infecties van de bovenste luchtwegen (bronchitis, sinusitis); darmparasieten (oxyuren, spoelwormen); Candidiasis en schimmelinfecties; urineweginfecties; acné en zweren; adjuvans bij AIDS (vermindert sinusitis, candidiasis en genitale herpes)
Wrattencompres
Het allicine uit rauw geplet knoflook is ook uitwendig antiseptisch. Geplet knoflook is dan ook prima eerstehulpmiddel bij oppervlakkige wondjes (of waarom niet: om een kookpot te ontsmetten). Een knoflookcompres helpt vaak (niet altijd) bij wratten. Leg daarvoor een schijfje knoflook op de wrat of gebruik een compres van gestampt knoflook met een beetje olie. Laat een halfuurtje zitten. De wrat wordt zwart. Haal het compres weg en verzorg de huid rondom met goudsbloemzalf. Op een tere kinderhuid moet je het compres sneller weghalen. Herhaal twee keer per dag tot de wrat met wortel en al ‘uitvalt’. Het knoflookcompres is infectiewerend en heeft tegelijk een etsend effect. Laat het compres geen hele nacht zitten. Geert Verhelst waarschuwt voor brandwonden met knoflook onder verband en dat klopt ook: de gezonde huid wordt al snel rood rondom de wrat. Aanstippen met een wattenstokje in knoflooksapgedrenkt, is wat dat betreft veiliger.
Oorpijn
Ook in de volksgeneeskunde paste men knoflook toe, dat spreekt. Zo stopten de Walen bij oorpijn een teentje in het gezonde oor, Gentenaars in het zieke — in beide gevallen verdween de oorpijn.
Aanvulling: in al mijn haast de waarschuwingen bij deze post vergeten:
neem geen knoflookpreparaten of rauw knoflook in therapeutische doses als
- je nog geen twaalf jaar bent
- je schildklier niet goed functioneert
- bij irritatie van maag- of darmslijmvlies
- tot drie weken voor je een operatie moet ondergaan vanwege het bloedverdunnend effect
- bij een actieve bloeding (vb maag)
- als je andere medicijnen neemt vraag dan eerst raad aan je arts: look interageert onder meer met andere bloedverdunnende medicijnen (zoals aspirine!)
1 Reactie
januari 9, 2008 at 8:35 pm
[...] te kunnen hebben. Update – 9 jan. 21.30: intussen is het – zeer grondig onderbouwde – stukje over de geneeskrachtige werking van knoflook verschenen op de [...]